„Nie umiem” nie znaczy „nie potrafię”, czyli jak budować w dziecku odwagę do uczenia się

Czy dziecko, które dziś mówi: „Nie umiem”, naprawdę nie potrafi?

Wielu rodziców zna ten moment: dziecko odkłada książkę, zniechęca się przy zadaniu matematycznym albo po kilku nieudanych próbach mówi:

„To za trudne.”
„Nigdy się tego nie nauczę.”
„Nie potrafię.”

Naturalnym odruchem dorosłego jest szybka pomoc, podpowiedź albo próba uspokojenia sytuacji. Tymczasem właśnie w takich momentach dzieje się coś bardzo ważnego – dziecko buduje sposób myślenia o sobie jako uczniu.

To, jak interpretuje swoją trudność, prawie zawsze ma większe znaczenie niż sama trudność (nie mówimy o sytuacjach obiektywnych trudności, wymagających diagnozy i wsparcia).

„Nie umiem” to nie koniec historii

Dzieci bardzo często myślą o umiejętnościach w sposób zero-jedynkowy:

„Albo jestem w czymś dobry, albo nie.”
„Jeśli mi nie wychodzi, to znaczy, że się nie nadaję.”

„Ona zrobiła to szybciej, więc jest bardziej zdolna”

To naturalny etap rozwoju – szczególnie u młodszych dzieci. Problem pojawia się wtedy, gdy chwilowe niepowodzenia zaczyna być przez dziecko interpretowane jako stała cecha: „Po prostu nie jestem dobry z matematyki” albo „Nigdy nie nauczę się czytać”.

Współczesna psychologia rozwojowa pokazuje jednak coś bardzo ważnego: dzieci uczą się skuteczniej wtedy, gdy rozumieją, że umiejętności rozwijają się stopniowo i nieliniowo.

To właśnie idea growth mindset – nastawienia na rozwój, której popularyzatorką jest dr Carol Dweck z Uniwersytetu Stanforda.

Zakłada ona, że zdolności nie są czymś stałym. Rozwijają się poprzez ćwiczenie, popełnianie błędów, podejmowanie kolejnych prób i wracanie do zadania, nawet jeśli za pierwszym razem się nie udało.

Nie:

„Nie potrafię.”

Ale:

„Jeszcze nie potrafię.”

Jedno słowo potrafi zmienić bardzo wiele. Bo „jeszcze” oznacza możliwość.

Dlaczego dzieci tak szybko się poddają?

Uczenie się nie jest wyłącznie procesem poznawczym. Jest również silnym doświadczeniem emocjonalnym.

Kiedy dziecko uczy się czytać, pisać albo rozwiązywać zadania matematyczne, równocześnie mierzy się z:

• frustracją,
• niepewnością,
• zmęczeniem,
• porównywaniem się do innych,
• lękiem przed popełnieniem błędu.

Zwłaszcza wtedy, gdy coś nie przychodzi łatwo i szybko.

Dorosłym łatwo o tym zapomnieć. Tymczasem dla dziecka nauczenie się nowej umiejętności bywa równie wymagające, jak dla dorosłego zdobywanie całkowicie nowych kompetencji zawodowych.

Dlatego celem dobrej edukacji nie jest usuwanie trudności, ale wspieranie dziecka w uczeniu się, jak sobie z nimi radzić.

Odporność psychiczna nie buduje się wtedy, gdy wszystko wychodzi. Buduje się wtedy, gdy coś nie wychodzi, a mimo to próbujemy dalej.

Co naprawdę buduje odwagę do uczenia się?

1. Docenianie wysiłku, nie tylko efektu

Dzieci bardzo szybko uczą się, co dorośli naprawdę uznają za ważne.

Jeśli słyszą głównie:

„Brawo, dostałeś piątkę!”
„Świetnie ci poszło!”
„Ale jesteś zdolny!”

mogą zacząć wierzyć, że liczy się przede wszystkim wynik –  dobra ocena, szybki sukces albo poprawna odpowiedź.

Tymczasem prawdziwe uczenie się często jest wymagające. Bywa frustrujące i długotrwałe.

Dlatego warto zauważać nie efekt, ale głównie proces:

• „Widzę, ile pracy w to włożyłeś.”
• „To było trudne, ale się nie poddałeś.”
• „Podoba mi się, że próbowałeś różnych sposobów.”
• „Widać, że ćwiczyłeś – zrobiłeś duży postęp.”

Takie komunikaty pomagają dziecku zrozumieć, że rozwój nie polega na byciu dobrym od razu. Polega na stopniowym budowaniu kompetencji. To ważne, gdyż szereg eksperymentów pokazał, że chwalenie głownie efektów lub talentu długofalowo umacnia obawy dziecka. Każdy błąd staje się ryzykiem, że okaże się niegodne pochwały lub nie dość dobre. To odbiera nie tylko poczucie własnej wartości, ale zmienia, a czasem nawet odbiera motywację do rozwoju.

2. Pokazywanie, że dorośli też się uczą

Rodzice są dla dzieci najważniejszym modelem uczenia się.  Jeśli dziecko widzi dorosłych, którzy popełniają błędy, próbują ponownie i nie rezygnują przy pierwszej trudności, zaczyna rozumieć, że trudność nie oznacza porażki.

Zamiast mówić:

„To łatwe.”

„Jesteś zdolny, dasz radę”

warto powiedzieć:

„Mi też zajęło trochę czasu, zanim się tego nauczyłem.”
„Na początku też popełniałam wiele błędów.”

„Na początku szło mi znacznie gorzej niż Tobie.”

To ważny komunikat:

Nie musisz być perfekcyjny, żeby się rozwijać, ale rozwój wymaga prób.

3. Uczenie małych kroków

Dzieci często rezygnują nie dlatego, że coś jest niemożliwe,  ale dlatego, że wydaje się zbyt duże, długie lub trudne. Mimo, że myślimy, że to właśnie znak czasów, kiedy wszystko jest łatwo dostępne, to jest to też naturalne dla etapu ich rozwoju. W tym przypadku kluczowe jest pokazanie dziecku lepszego sposobu, którego może użyć w innych sytuacjach.

Zamiast:

„Zrób całe zadanie.”

spróbuj:

„Zróbmy razem pierwszy krok.”

Jedna przeczytana strona / działanie matematyczne /
próba / opisanie samych kroków będą miały za zadanie wesprzeć koncentrację, zredukować stres i osiągnąć mini sukces.

Małe (i regularne) sukcesy budują poczucie sprawczości. A sprawczość buduje w dzieciach odwagę do dalszych starań. Starania pomagają kształtować koncentrację i konsekwencję. A wszystko razem to fundamenty skutecznego procesu uczenia się.

4. Traktowanie błędów jako informacji

Wielu dzieciom wydaje się, że błąd oznacza:

„Nie jestem wystarczająco dobry.”

Tymczasem warto pokazywać inną perspektywę, gdyż błąd to naturalne informacja, która mówi nam:

• czego jeszcze nie rozumiemy,
• co warto przećwiczyć,
• co można zrobić inaczej następnym razem.

Podkreślmy jeszcze raz, że koncepcja błędu jako „informacji zwrotnej” dla dziecka będzie na początku trudna emocjonalnie. To silniejsze od nas i może być przyjmowane z frustracją lub niepokojem. Dlatego warto trochę bagatelizować błędy (nie odczucia!) kiedy widzimy, że dziecko bardzo je przeżywa, a także konsekwentnie zapewniać o swojej wierze w to, że da sobie z tematem radę. W przypadku trudniejszych zadań lepiej za to unikać wskazywania, kiedy się „uda” (może nasilać presję), a skupić na krokach do osiągnięciu celu np. 10 stron dziennie, 1 lekcja w tygodniu, itp.

Dziecko, które nie boi się błędów, szybciej się uczy, ponieważ nie boi się próbować.

Szkoła zaczyna się od odwagi

W New Horizon International School świadomie tworzymy środowisko, w którym dzieci uczą się nie tylko wiedzy, ale również sposobu myślenia o własnym rozwoju.

Dlatego równie ważne jak efekty są dla nas:

• wytrwałość,
• gotowość do podejmowania prób,
• umiejętność zadawania pytań,
• odwaga do popełniania błędów i wyciągania wniosków.

Wierzymy, że dzieci uczą się najgłębiej wtedy, gdy rozumieją, eksperymentują i samodzielnie próbują dojść do rozwiązań.

W szkole nie chodzi przecież o to, by zawsze znać odpowiedź, ale by mieć chęć jej szukać. To wymaga od dzieci świadomości własnego stylu uczenia i najskuteczniejszych dla nich metod. Jedną z meta umiejętności, które rozwijamy jest właśnie umiejętność uczenia się.

W świecie, który szybko się zmienia, wiedza nie wystarczy. To, co naprawdę będzie wspierać dzieci w przyszłości, to umiejętność uczenia się przez całe życie, a to będzie wymagać

• podejmowania prób,
• radzenia sobie z trudnościami,
• i elastycznego myślenia,

Dlatego coraz ważniejsze staje się nie tylko czego dziecko się uczy, ale również jak myśli o własnym uczeniu się.

Następnym razem, gdy usłyszysz:

„Nie umiem.”

zatrzymaj się na chwilę, bo być może Twoje dziecko nie potrzebuje od razu rozwiązania.

Czasem najbardziej potrzebuje usłyszeć:

„ Spokojnie, dopiero się tego uczysz. Spróbujmy, powoli jeszcze raz.”

Bo „Nie umiem” dzisiaj to naprawdę dopiero początek historii o uczeniu się w przyszłości.